با افزایش سن، توجه به بهداشت فردی اهمیت بیشتری پیدا می کند؛ زیرا تغییرات جسمی، کاهش توان حرکتی و حساسیت بیشتر پوست ممکن است انجام فعالیت های روزمره را برای سالمندان دشوار کند.
شستشو و بهداشت سالمند از مهم ترین بخش های مراقبت روزانه است که علاوه بر حفظ سلامت جسمی، نقش موثری در ایجاد احساس آرامش، راحتی و حفظ عزت نفس سالمندان دارد.
رعایت بهداشت فردی در سالمندان شامل موارد مختلفی مانند شستشوی سالمندان، استحمام، نظافت بعد از دفع، تعویض لباس و مراقبت از پوست است.
این مراقبت ها برای سالمندانی که دچار محدودیت حرکتی، بی اختیاری ادرار یا مدفوع هستند، اهمیت بیشتری دارند و باید متناسب با شرایط جسمی و نیاز های آن ها انجام شوند.
طریقه شستن مدفوع سالمند بعد از دفع
برای تمیز کردن سالمند بعد از دفع، مهم ترین اصل این است که مدفوع برای مدت طولانی با پوست تماس نداشته باشد. پاکسازی باید آرام، کامل و بدون ساییدن پوست انجام شود. رطوبت و باقی ماندن آلودگی می توانند باعث قرمزی، سوزش و آسیب پوست شوند.
مراحل عملی به این ترتیب هستند:
- وسایل را آماده کنید. دستکش یک بار مصرف، آب ولرم، دستمال یا پارچه نرم، شوینده ملایم یا پاک کننده مخصوص بی اختیاری، حوله تمیز، پوشک یا لباس زیر تمیز و کیسه زباله در دسترس باشد.
- به سالمند توضیح دهید. قبل از شروع، اجازه بگیرید و تا جای ممکن از او بخواهید کارهایی را که توان انجام آن ها را دارد، خودش انجام دهد. قسمت های دیگر بدن را با ملحفه بپوشانید.
- آلودگی اصلی را بردارید. دستکش بپوشید و مدفوع را به آرامی با دستمال نرم پاک کنید. برای هر بار پاک کردن از سطح تمیز دستمال استفاده کنید تا آلودگی دوباره روی پوست پخش نشود.
- از جلو به عقب تمیز کنید. به ویژه در سالمندان زن، جهت شستشو باید از ناحیه تناسلی به سمت مقعد باشد تا آلودگی به مجرای ادرار منتقل نشود. ناحیه تناسلی و اطراف مقعد را با وسایل تمیز جداگانه پاک کنید.
- پوست را به آرامی بشویید. از آب ولرم و مقدار کمی شوینده ملایم استفاده کنید. اگر محصول پاک کننده بدون نیاز به آبکشی است، دستور همان محصول را رعایت کنید. از آب داغ، لیف زبر، الکل و مواد ضد عفونی کننده قوی استفاده نکنید.
- ناحیه را کاملا خشک کنید. حوله نرم را به آرامی روی پوست بگذارید و بردارید. کشیدن حوله روی پوست حساس سالمند می تواند باعث آسیب شود. چین های پوستی را نیز بررسی کنید.
- در صورت نیاز از محافظ پوست استفاده کنید. برای سالمندی که دچار بی اختیاری است، کرم محافظ متناسب با وضعیت پوست و توصیه کادر درمان می تواند مفید باشد. سپس پوشک یا لباس تمیز بپوشانید.
- وسایل آلوده را جمع کنید. پوشک و دستمال مصرف شده را دور بیندازید، دستکش را خارج کنید و دست ها را با آب و صابون بشویید.
- اگر پوست سالمند زخم باز دارد، دچار درد شدید است یا اطراف ناحیه دفع ترشح و التهاب قابل توجه دیده می شود، روش شستشو و مراقبت باید با نظر پزشک یا پرستار تنظیم شود.
شستن مدفوع سالمند پوشکی در تخت
در سالمند پوشکی و بستری، مراحل تمیز کردن همان اصول قبلی را دارند؛ اما باید مراقب جابجایی بدن و خیس نشدن تشک هم باشید. زیر انداز محافظ قرار دهید، پوشک آلوده را باز کنید و بخش جلویی آن را با احتیاط تا کنید. آلودگی اصلی را بردارید و سپس نواحی جلویی، اطراف باسن و مقعد را با دستمال های جداگانه تمیز کنید.
اگر سالمند با کمک شما می تواند به پهلو بچرخد، از همین حالت برای تمیز کردن پشت بدن و خارج کردن پوشک استفاده کنید. سالمندی را که دچار شکستگی شده است، به ویژه در مواردی مانند شکستگی لگن، درد شدید یا محدودیت پزشکی، بدون آموزش مناسب و کمک کافی نچرخانید یا بلند نکنید. کشیدن بدن روی ملحفه نیز می تواند به پوست آسیب برساند.
◂شکستگی لگن در سالمندان
بعد از شستشو، پوست را خشک و از نظر قرمزی بررسی کنید. پوشک تمیز را بدون فشار زیاد ببندید و ملحفه آلوده را تعویض کنید. در صورت آلودگی به مدفوع، برای تعویض پوشک منتظر ساعت مشخصی نمانید.
شستشوی سالمندان در منزل و اصول بهداشت روزانه
شستشوی منظم، تعویض لباس و مراقبت از پوست، بخشی از برنامه نگهداری از سالمندان در منزل هستند که باید با توجه به توان حرکتی و شرایط جسمی هر فرد تنظیم شوند. صورت و دست ها، ناحیه تناسلی و اطراف مقعد باید متناسب با نیاز و پس از آلودگی تمیز شوند. شستشوی زیر بغل، پاها، چین های پوستی، مراقبت از دهان و دندان و تعویض لباس نیز بخشی از بهداشت فردی است.
◂راهنمای نگهداری از سالمندان
تعداد دفعات حمام کامل برای همه سالمندان یکسان نیست. شرایط پوست، میزان تعریق، فعالیت، بی اختیاری و توان حرکتی در برنامه استحمام تاثیر دارند.
برای بسیاری از سالمندان، حمام چند بار در هفته همراه با نظافت موضعی در روزهای دیگر مناسب است؛ اما سالمندی که شرایط پزشکی خاص دارد ممکن است به برنامه متفاوتی نیاز داشته باشد.
شوینده ملایم، آب با دمای راحت، خشک کردن کامل پوست و حفظ استقلال سالمند، از اصول ثابت این مراقبت ها هستند.
آموزش حمام در بستر برای سالمند ناتوان
حمام در بستر سالمند زمانی کاربرد دارد که خروج از تخت یا انتقال به حمام ایمن نیست. برای این کار می توان از لگن آب ولرم، دستمال نرم، حوله، زیر انداز محافظ و محصولات شستشوی مخصوص بستر استفاده کرد.
- ابتدا اتاق را گرم و وسایل را در کنار تخت آماده کنید. درباره مراحل کار با سالمند صحبت کنید.
- فقط قسمتی از بدن را که در حال شستن آن هستید باز بگذارید تا سالمند سرد نشود و حریم شخصی او حفظ شود.
- شستشو را از صورت و قسمت های تمیزتر بدن آغاز کنید، سپس دست ها، تنه و پا ها را آرام تمیز کنید.
- پس از هر قسمت، باقی مانده شوینده را مطابق دستور محصول پاک و پوست را خشک کنید. به زیر سینه، زیر بغل، کشاله ران و دیگر چین های پوستی توجه کنید.
- برای شستن پشت بدن، تنها در صورت ایمن بودن جابجایی، سالمند را با کمک مناسب به پهلو بچرخانید.
- ناحیه تناسلی و اطراف مقعد را در پایان، با آب و وسایل تمیز جداگانه و در جهت جلو به عقب بشویید.
- لباس و ملحفه تمیز جایگزین کنید و پوست نواحی تحت فشار مانند باسن، پاشنه پا و لگن را بررسی کنید.
- اگر سالمند به تجهیزات پزشکی متصل است، زخم باز دارد یا تغییر وضعیت برای او خطرناک است، پیش از حمام در بستر از پرستار آموزش عملی بگیرید. در صورت نیاز به کمک حرفه ای برای نظافت و استحمام سالمند، می توانید درباره خدمات بهداشتی و مراقبتی در منزل با مرکز مشورت کنید.
◂خدمات بهداشتی و مراقبتی در منزل
توالت فرنگی سالمندان چه ویژگی هایی باید داشته باشد؟
توالت فرنگی سالمندان زمانی مفید است که نشستن و بلند شدن از توالت ایرانی برای فرد دشوار باشد. البته انتخاب توالت مناسب به توان ایستادن، تعادل، قدرت پا ها و فضای سرویس بهداشتی بستگی دارد.
برای استفاده ایمن به این نکات توجه کنید:
- ارتفاع نشیمن باید به گونه ای باشد که سالمند بدون فشار زیاد و با تکیه گاه مناسب بنشیند و بلند شود.
- دستگیره ثابت و محکم در کنار توالت، کف خشک و ضد لغزش و روشنایی کافی اهمیت دارند.
- واکر یا عصا نباید جای دستگیره ثابت را هنگام بلند شدن بگیرند، مگر آنکه روش انتقال توسط فرد متخصص آموزش داده شده باشد.
- برای سالمندانی که توان رسیدن به سرویس بهداشتی را ندارند، توالت فرنگی سیار یا صندلی مخصوص توالت ممکن است مناسب باشد.
- اگر سالمند کنترل تنه یا تعادل کافی ندارد، استفاده از توالت بدون همراهی و ارزیابی ایمنی می تواند خطرناک باشد.
- پس از هر بار دفع، محل نشستن و وسایل آلوده را نیز مطابق دستور محصول تمیز کنید. استفاده از توالت مناسب جایگزین شستشوی پوست بعد از دفع نیست.
چگونه هنگام شستشو از زخم بستر سالمند پیشگیری کنیم؟
نظافت به موقع، خشک نگه داشتن پوست و کاهش تماس با ادرار و مدفوع از آسیب ناشی از رطوبت جلوگیری می کنند.
با این حال، زخم بستر بیشتر در اثر فشار طولانی مدت و گاهی اصطکاک و کشیده شدن پوست ایجاد می شود؛ بنابراین شستشو به تنهایی برای پیشگیری از آن کافی نیست.
برای کاهش خطر، پوست نواحی باسن، دنبالچه، لگن، پاشنه پا و دیگر نقاط تحت فشار را هر روز بررسی کنید. مطابق برنامه فردی مراقبت، وضعیت بدن سالمند را تغییر دهید و در صورت نیاز از تشک یا بالشتک مناسب کاهش فشار استفاده کنید. لباس و ملحفه باید خشک، تمیز و بدون چروک آزار دهنده باشند.
اگر قرمزی ماندگار، تغییر رنگ پوست، تاول، زخم یا درد جدید مشاهده کردید، از پزشک یا پرستار کمک بگیرید. برای آشنایی با علائم و روش های مراقبت بیشتر، مقاله زخم بستر در سالمندان را بخوانید.
مراقبت بهداشتی از سالمند مبتلا به یبوست یا بی اختیاری مدفوع
در سالمند مبتلا به بی اختیاری مدفوع، هر بار آلودگی باید در اولین فرصت پاک شود تا تماس طولانی با پوست ایجاد نشود. پوشک را به طور منظم بررسی کنید و در صورت آلودگی تعویض کنید. اگر بی اختیاری تازه شروع شده یا تکرار می شود، علت آن نیاز به ارزیابی دارد.
در مقابل، یبوست سالمندان می تواند با دفع دردناک، مدفوع سفت و تغییر الگوی اجابت مزاج همراه باشد. تغذیه، مایعات متناسب با وضعیت پزشکی، حرکت و دارو ها در بروز آن نقش دارند.
برای بررسی علت و راهکار های مناسب، به مطلب یبوست سالمندان مراجعه کنید. اگر یبوست با درد شدید شکم، استفراغ، خونریزی یا ناتوانی در دفع گاز همراه است، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.
اشتباهات رایج در شستشو و بهداشت سالمند
- استفاده از آب خیلی داغ: آب با دمای بالا می تواند باعث تحریک، خشکی و آسیب به پوست حساس سالمند شود.
- استفاده از صابون قوی و لیف زبر: شوینده های نامناسب و لیف زبر می توانند باعث خشکی، قرمزی و التهاب پوست سالمند شوند.
- مالش شدید پوست: شستشوی خشن و کشیدن شدید حوله روی بدن سالمند ممکن است به پوست آسیب برساند.
- تنها گذاشتن سالمند در حمام: سالمندانی که اختلال تعادل یا محدودیت حرکتی دارند، ممکن است در حمام دچار لغزش و زمین خوردن شوند.
- جابجایی نادرست سالمند: بالا کشیدن سالمند از دست ها یا جابجایی بدون کمک مناسب می تواند باعث آسیب جسمی و افزایش خطر سقوط شود.
- تاخیر در تعویض پوشک: پوشک با قدرت جذب بالا نیز نباید برای مدت طولانی پس از دفع مدفوع استفاده شود؛ زیرا تماس طولانی پوست با آلودگی، خطر التهاب را افزایش می دهد.
- استفاده خودسرانه از مواد ضد عفونی کننده و پماد ها: استفاده از مواد نامناسب برای شستشو یا درمان زخم باز سالمند می تواند باعث تحریک پوست و آسیب بیشتر شود.
شرایط نیاز به کمک پرستار برای شستشوی سالمند
اگر سالمند بدون کمک نمی تواند جابجا شود، در حمام خطر زمین خوردن دارد، زخم باز یا آسیب پوستی مکرر پیدا کرده است، یا به دلیل اختلال شناختی در برابر نظافت مقاومت شدید نشان می دهد، بهتر است برنامه مراقبت با نظر فرد آموزش دیده تنظیم شود.
مراقب حرفه ای می تواند درباره روش ایمن انتقال، نظافت در بستر و محافظت از پوست آموزش دهد. برای بررسی شرایط سالمند و دریافت راهنمایی درباره خدمات مناسب، با خانه سالمندان همدل تماس بگیرید.
