بی اختیاری مدفوع در سالمندان چیست؟
کنترل زمان اجابت مزاج یکی از عملکردهای طبیعی بدن است که ممکن است در دوران سالمندی دچار اختلال شود. در چنین شرایطی، فرد ممکن است پیش از رسیدن به سرویس بهداشتی یا حتی بدون آنکه متوجه شود، مقداری مدفوع جامد یا مایع دفع کند.
شدت این مشکل از نشت جزئی و گاه به گاه مدفوع تا از دست دادن کامل کنترل دفع متفاوت است. برخی سالمندان نیاز به دفع را احساس می کنند، اما نمی توانند آن را تا رسیدن به دستشویی به تاخیر بیندازند. در مقابل، بعضی افراد بدون احساس نیاز به دفع، متوجه آلودگی لباس زیر خود می شوند.
اگرچه احتمال بروز این اختلال در سنین بالا بیشتر می شود، افزایش سن به تنهایی باعث از دست رفتن کنترل مدفوع نمی شود. بی اختیاری مدفوع بخشی طبیعی و اجتناب ناپذیر از سالمندی نیست و در بسیاری از موارد با تشخیص علت و درمان مناسب می توان آن را بهبود داد یا کنترل کرد.
علت بی اختیاری مدفوع در سالمندان
ضعف یا آسیب عضلات مقعد و کف لگن
عضلات اسفنکتر مقعد و کف لگن به نگه داشتن مدفوع و کنترل خروج آن کمک می کنند. ضعف یا آسیب این عضلات ممکن است باعث کاهش کنترل دفع و نشت ناخواسته شود. آسیب های قدیمی ناشی از زایمان طبیعی دشوار یا جراحی مقعد و راست روده نیز گاهی پس از سال ها باعث بروز این مشکل می شوند.
یبوست شدید و تجمع مدفوع در راست روده
در یبوست شدید، ممکن است توده ای از مدفوع سفت در راست روده باقی بماند و مدفوع نرم یا مایع از اطراف آن نشت کند.
بنابراین، نشت مدفوع مایع همیشه نشانه اسهال نیست. اگر سالمند چند روز دفع طبیعی نداشته و دچار نشت شده است، احتمال تجمع مدفوع سفت باید توسط پزشک بررسی شود. مصرف خودسرانه داروی ضد اسهال در این شرایط ممکن است مشکل را تشدید کند.
◂یبوست سالمندان
اسهال مزمن و اختلالات گوارشی
نگه داشتن مدفوع شل و آبکی دشوارتر است و افراد مبتلا به اسهال مزمن ممکن است نتوانند به موقع به سرویس بهداشتی برسند. بیماری هایی مانند سندرم روده تحریک پذیر، کرون و کولیت زخمی نیز با ایجاد اسهال مکرر می توانند احتمال دفع ناخواسته را افزایش دهند.
آسیب اعصاب و بیماری های عصبی
کنترل طبیعی دفع به ارتباط درست میان مغز، نخاع و اعصاب عضلات مقعد وابسته است. آسیب این مسیرها می تواند احساس پر شدن راست روده یا توانایی کنترل عضلات را مختل کند. سکته مغزی، بیماری پارکینسون، آسیب اعصاب ناشی از دیابت و آسیب نخاعی از مشکلاتی هستند که ممکن است چنین اختلالی ایجاد کنند.
◂سکته مغزی در سالمندان و علائم هشدار دهنده
افتادگی راست روده و مشکلات ساختاری مقعد
در افتادگی راست روده، بخشی از روده از جای طبیعی خود پایین می آید و گاهی از مقعد بیرون می زند. این تغییر ممکن است بسته شدن کامل مقعد را دشوار کند. همچنین بعضی مشکلات ساختاری یا آسیب های ناشی از جراحی می توانند باعث نشت مدفوع، حتی بدون احساس نیاز به دفع شوند.
کاهش تحرک و محدودیت دسترسی به سرویس بهداشتی
برخی افراد با وجود توانایی کنترل عضلات دفع، به دلیل محدودیت حرکتی نمی توانند به موقع به دستشویی برسند. برای مثال، سالمندی که از ویلچر استفاده می کند یا برای بلند شدن از تخت به کمک نیاز دارد، ممکن است فرصت کافی نداشته باشد. در این حالت، مشکل لزوما ناشی از ضعف عضلات مقعد نیست.
تاثیر بعضی داروها بر کنترل دفع
برخی آنتی بیوتیک ها، داروهای حاوی منیزیم و ملین ها ممکن است باعث اسهال و افزایش احتمال نشت شوند. در مقابل، بعضی مسکن های مخدر و داروهای آنتی کولینرژیک می توانند یبوست شدید ایجاد کنند که گاهی با خروج مدفوع مایع از اطراف توده سفت همراه است. بنابراین، داروها نیز ممکن است به طور غیر مستقیم بر کنترل دفع تاثیر بگذارند.
علائم و انواع بی اختیاری مدفوع در سالمندان
علائم بی اختیاری مدفوع در سالمندان ممکن است به صورت دفع ناگهانی یا نشت مقدار کمی مدفوع ظاهر شوند. برخی افراد نیاز به دفع را احساس می کنند، اما گروهی دیگر بدون آگاهی متوجه آلودگی لباس خود می شوند. مهم ترین نشانه ها عبارتند از:
خروج مدفوع بدون احساس نیاز به دفع: مدفوع بدون آگاهی فرد خارج می شود.
احساس دفع فوری: فرد ناگهان به دستشویی نیاز پیدا می کند، اما نمی تواند مدفوع را نگه دارد.
نشت هنگام فعالیت یا استراحت: مدفوع هنگام راه رفتن، سرفه، نشستن یا خواب خارج می شود.
مشاهده لکه در لباس زیر: فرد بدون اطلاع از زمان نشت، متوجه آلودگی لباس می شود.
خروج ناخواسته مخاط: ترشحات لزج از مقعد خارج می شوند و لباس را آلوده می کنند.
نشت پس از اجابت مزاج: مقدار کمی مدفوع پس از تخلیه روده خارج می شود و ممکن است تکرار شود.
در بی اختیاری فوری مدفوع، فرد نیاز به دفع را احساس می کند، اما نمی تواند تا رسیدن به دستشویی صبر کند. در مقابل، در بی اختیاری بدون احساس، خروج مدفوع بدون آگاهی فرد اتفاق می افتد.
علائم خطرناک و زمان مراجعه به پزشک
علائم نیازمند مراجعه فوری به اورژانس
بی اختیاری مدفوع جدید همراه با کمردرد شدید یا جدید، بی حسی بین پا ها، ضعف پیشرونده پا ها یا اختلال تازه در ادرار کردن، مانند ناتوانی یا از دست دادن کنترل ادرار، نیازمند مراجعه فوری به اورژانس است. این علائم حتی اگر همزمان نباشند، ممکن است نشانه فشار شدید بر اعصاب انتهای نخاع و اختلال در کنترل ادرار، مدفوع و حرکت پا ها باشند.
علائم نیازمند ارزیابی سریع پزشکی
مدفوع سیاه و قیری یا اسهال خونی ممکن است نشانه خونریزی گوارشی باشد، به ویژه اگر با سرگیجه، ضعف شدید یا احساس غش همراه شود. درد شدید شکم با نفخ زیاد یا استفراغ نیز ممکن است نشانه انسداد روده باشد این موارد به مراجعه فوری به اورژانس نیاز دارند اما تغییر ناگهانی عادت دفع، مشاهده خون در مدفوع یا کاهش وزن بی دلیل باید در اولین فرصت توسط پزشک بررسی شوند.
بی اختیاری مداوم یا تشدید شونده مدفوع
نشت مکرر مدفوع، افزایش دفعات آن یا دشواری در کنترل دفع نباید به افزایش سن نسبت داده شود. اگر این وضعیت باعث محدودیت فعالیت های روزانه، نگرانی از حضور در جمع یا اختلال در کار های شخصی شود، حتی بدون علائم اورژانسی، مراجعه به پزشک ضروری است.
روش های تشخیص علت بی اختیاری مدفوع
برای تشخیص علت عدم کنترل دفع مدفوع در سالمندان، پزشک عمومی یا متخصص داخلی ابتدا سابقه بیماری و وضعیت دفع را بررسی می کند و در صورت نیاز، آزمایش های بیشتری درخواست می دهد. مراحل اصلی عبارتند از:
بررسی سابقه بیماری و دارو ها: بررسی بیماری های قبلی، جراحی ها، مشکلات گوارشی و داروهای مصرفی.
بررسی الگوی دفع: بررسی یادداشت های مربوط به زمان نشت، تعداد دفعات و وضعیت مدفوع برای شناسایی الگوی مشکل.
معاینه شکم و مقعد: بررسی نفخ، حساسیت، تجمع مدفوع و در صورت نیاز، معاینه راست روده.
بررسی قدرت عضلات مقعد: ارزیابی توانایی انقباض عضلات و نگه داشتن مدفوع.
مانومتری مقعد: اندازه گیری فشار عضلات و عملکرد راست روده با لوله باریک و حسگرهای مخصوص.
آزمایش های تکمیلی: انجام آزمایش مدفوع، کولونوسکوپی یا تصویربرداری در شرایط خاص.
تشخیص بی اختیاری مدفوع همیشه به تمام این آزمایش ها نیاز ندارد. پزشک با توجه به شرایط فرد و نتایج معاینه، بررسی های لازم را انتخاب می کند و در صورت نیاز، او را به متخصص گوارش یا جراح کولورکتال ارجاع می دهد.
درمان بی اختیاری مدفوع در سالمندان
درمان علت زمینه ای و تنظیم دارو ها
درمان بی اختیاری مدفوع به علت آن بستگی دارد. پزشک ممکن است برای اسهال مزمن لوپرامید تجویز کند، تجمع مدفوع سفت را برطرف سازد یا دارو های موثر بر یبوست و اسهال را تغییر دهد. مصرف خودسرانه دارو های ضد اسهال و ملین ها می تواند مشکل را تشدید کند و باعث کم آبی یا اختلال املاح خون شود.
تمرینات تقویت عضلات کف لگن
تمرینات کگل با انقباض و رها کردن عضلات کف لگن به تقویت و هماهنگی آن ها کمک می کنند. این حرکات باید بدون فشار به شکم یا حبس نفس و با تعداد و شدت متناسب با توانایی فرد، زیر نظر پزشک یا فیزیوتراپیست انجام شوند.
درمان بی اختیاری مدفوع با بیوفیدبک
در روش بیوفیدبک، حسگر ها فعالیت عضلات مقعد و کف لگن را روی نمایشگر نشان می دهند. فرد برخلاف تمرینات معمولی، با دریافت بازخورد مستقیم و راهنمایی درمانگر، کنترل بهتر انقباض و شل شدن عضلات را یاد می گیرد.
روش های تخصصی و جراحی
اگر درمان های اولیه موثر نباشند، تحریک عصب ساکرال با پیام های الکتریکی ضعیف ممکن است به کنترل دفع کمک کند. جراحی نیز در موارد آسیب عضلات یا مشکلات ساختاری مقعد مطرح می شود. انتخاب این روش ها به علت مشکل، شرایط جسمی فرد و ارزیابی پزشک متخصص بستگی دارد.
هنگام بی اختیاری ناگهانی مدفوع سالمند چه کنیم؟
اگر سالمند برای نخستین بار دچار دفع ناخواسته شده است، اقدامات زیر را انجام دهید:
تمیز کردن سالمند: لباس آلوده را تعویض کنید و پوست اطراف مقعد و باسن را با ملایمت تمیز و خشک کنید.
بررسی وضعیت مدفوع: به آبکی یا سفت بودن مدفوع، وجود خون و سابقه یبوست یا اسهال توجه کنید.
بررسی تغییرات اخیر: داروهای جدید، تغییر تغذیه و وضعیت دفع روزهای گذشته را بررسی کنید.
توجه به علائم خطر: در صورت وجود درد شدید، بی حسی بین پاها، ضعف جدید پاها یا اختلال تازه ادرار، فورا به اورژانس مراجعه کنید.
پیگیری علت مشکل: اگر علائم اورژانسی وجود ندارد، برای بررسی علت بی اختیاری جدید با پزشک تماس بگیرید.
تا مشخص شدن علت، از مصرف خودسرانه ملین یا داروی ضد اسهال خودداری کنید.
روش های کنترل بی اختیاری مدفوع سالمندان در منزل
تنظیم رژیم غذایی و مصرف مایعات
تغذیه مناسب به تنظیم عملکرد روده کمک می کند، اما رژیم غذایی باید متناسب با علت بی اختیاری باشد.
در سالمندان مبتلا به یبوست، مصرف مقدار مناسب فیبر و مایعات می تواند به بهبود دفع کمک کند. در مقابل، افراد مبتلا به اسهال بهتر است غذاهای تشدید کننده علائم را شناسایی کنند.
کافئین و بعضی غذاهای چرب یا تند ممکن است در برخی افراد باعث تشدید نشت شوند. فیبر محلول نیز گاهی به تنظیم قوام مدفوع کمک می کند.
مقدار فیبر و مایعات باید با توجه به بیماری های زمینه ای، وضعیت دفع و نظر پزشک تنظیم شود.
تنظیم برنامه منظم برای اجابت مزاج
مراجعه روزانه به دستشویی در ساعت های مشخص، به ویژه پس از غذا، به تنظیم زمان دفع کمک می کند. مراقب باید این برنامه را رعایت کند و فرصت کافی برای اجابت مزاج بدون عجله یا فشار فراهم سازد.
ثبت وضعیت دفع و دفعات بی اختیاری
در دفترچه ثبت اجابت مزاج، زمان دفع، دفعات نشت، سفتی یا شلی مدفوع و ارتباط آن با وعده های غذایی یادداشت می شود. این اطلاعات به شناسایی الگو ها و بررسی تاثیر درمان کمک می کنند.
آسان کردن دسترسی سالمند به سرویس بهداشتی
برای کنترل دفع در منزل، دستشویی باید نزدیک و مسیر آن روشن، ایمن و بدون مانع باشد. نصب دستگیره، کفپوش غیر لغزنده، لباس راحت و کمک به موقع مراقب نیز اهمیت دارد.
مراقبت از سالمندان مبتلا به بی اختیاری مدفوع
شستشو و محافظت از پوست پس از دفع ناخواسته
پس از نشت مدفوع، پوست مقعد و باسن را با آب ولرم یا شوینده ملایم بدون عطر بشویید و با حوله نرم، بدون مالش خشک کنید. استفاده از کرم محافظ پوست مانند زینک اکساید به پیشگیری از قرمزی، سوزش و التهاب ناشی از تماس طولانی با مدفوع کمک می کند.
انتخاب و تعویض پوشک بزرگسالان و زیرانداز بهداشتی
پوشک بزرگسالان باید اندازه مناسب و قدرت جذب متناسب با میزان نشت داشته باشد تا باعث فشار یا آلودگی نشود. پوشک آلوده را بلافاصله تعویض کنید و برای تمیزی تخت از زیرانداز بهداشتی استفاده کنید. این محصولات جایگزین درمان علت مشکل نیستند.
مراقبت از سالمندان بستری و کم توان
در افراد کم تحرک، پوست باسن و اطراف مقعد را مرتب از نظر قرمزی، التهاب و زخم بررسی کنید. تعویض سریع لباس و ملحفه آلوده و تغییر وضعیت ایمن و منظم بدن به کاهش رطوبت و پیشگیری از زخم فشاری کمک می کند.
حفظ آرامش و عزت نفس سالمند
دفع ناخواسته ممکن است باعث شرم، نگرانی و دوری از جمع شود. رفتار محترمانه، حفظ حریم خصوصی و کمک بدون سرزنش، همراه با مشارکت دادن سالمند در مراقبت شخصی، به حفظ استقلال، آرامش و کیفیت زندگی او کمک می کند.
بی اختیاری مدفوع در سالمندان مبتلا به آلزایمر
تاثیر آلزایمر بر تشخیص نیاز به دفع
آلزایمر ممکن است تشخیص یا اعلام نیاز به دفع را دشوار کند. فرد گاهی محل دستشویی را فراموش می کند یا نمی تواند نیاز خود را بیان کند. با این حال، بی اختیاری مدفوع در سالمندان مبتلا به آلزایمر همیشه ناشی از اختلال حافظه نیست و یبوست، اسهال یا بیماری های جسمی نیز باید بررسی شوند.
کمک به سالمند آلزایمری هنگام اجابت مزاج
علائم تصویری واضح، نور مناسب و حذف وسایل گیج کننده به پیدا کردن دستشویی کمک می کنند. مراقب باید به نشانه های غیر کلامی مانند بی قراری، قدم زدن یا دست بردن به لباس توجه کند و با جمله های کوتاه و راهنمایی مرحله به مرحله، متناسب با توانایی شناختی فرد، استقلال او را حفظ کند.
چه زمانی سالمند به مراقبت تخصصی نیاز دارد؟
سالمندان مبتلا به بی اختیاری شدید مدفوع، محدودیت حرکتی، آلزایمر پیشرفته یا چند بیماری همزمان ممکن است به مراقبت تخصصی و نظارت مستمر نیاز داشته باشند.
این خدمات شامل ارزیابی پزشکی، پیگیری درمان، مراقبت پرستاری و بهداشتی، نظارت بر تغذیه و دارو ها، مراقبت از پوست برای پیشگیری از زخم بستر و توانبخشی برای حفظ تحرک است.
همچنین مراقبت منظم از مبتلایان به آلزایمر، متناسب با توانایی شناختی آن ها، ثبت تغییرات دفع و اطلاع موارد غیر عادی به پزشک اهمیت دارد. این خدمات بسته به شرایط فرد در منزل یا مرکز نگهداری سالمندان ارائه می شوند.
